Άρθρα - τοποθετήσεις

Ψυχιατρική και βία

2008-06-17T16:48:00.000-07:00

Η άσκηση βίας στην ψυχιατρική παίρνει πολλές μορφές, που συζητούνται όλο και περισσότερο, καθώς άπτονται πολιτικών και νομικών θεμάτων, πέρα από τα δεοντολογικά προβλήματα που ανακύπτουν: η ακούσια νοσηλεία, η αποσιώπηση και καταπάτηση βασικών ατομικών δικαιωμάτων των χαρακτηρισμένων ως ψυχικά πασχόντων μέσα και έξω από ψυχιατρικούς θεσμούς, η φυσική και χημική καθήλωση, η απομόνωση, ο καταχρηστικά ενδεδυμένος ως ψυχοθεραπεία πειθαναγκασμός, η ολοσχερής ακύρωση του προσωπικού λόγου του διεγνωσμένου ως ψυχικά πάσχοντος – αυτά και άλλα ακόμα είναι οι σταθμοί μέσα από τους οποίους πλέκεται ακόμα στην εποχή μας η πλεκτάνη της ψυχιατρικής βίας.
Σήμερα ωστόσο θα προσπαθήσουμε να εστιάσουμε όχι τόσο στις μορφές, όσο στο θεωρητικό πλαίσιο που επιτρέπει, δικαιώνει και διατηρεί την άσκηση βίας στην δυτική ψυχιατρική και θα αναζητήσουμε μια εναλλακτική πρακτική, που ενδέχεται να εισάγει την αποφασιστική πληροφορία που θα εμπνεύσει ή θα πυροδοτήσει την αλλαγή.
Η άσκηση της ψυχιατρικής εμπεριέχει μια σειρά από δομικές αντιφάσεις: θεραπεία χωρίς την έγκριση του αναφερόμενου ως ασθενούς
Θεραπεία και εξαναγκασμός, δηλαδή
Ανθρωπισμός και πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου στο αντικείμενο της αναφερόμενης ως ανθρωπιστικής πράξης
Είναι δύο από τα πιο κεντρικά σημεία αυτής της αντίφασης, που τείνει να είναι ακόμα σήμερα η κυρίαρχη ψυχιατρική.

Θα προσεγγίσουμε αυτό το θέμα μέσα από ένα θεατρικό κολάζ….
Στο εργαστήριο υπονοείται ότι η βάση ή τουλάχιστον ένας από τους θεμέλιους λίθους αυτής της βίαιης παρεξήγησης είναι η παράδοξη ιδέα του ότι κάποιοι ξέρουν καλύτερα αυτό που συμβαίνει στην ψυχή κάποιων άλλων, από αυτούς τους ίδιους που το βιώνουν. Είναι η ιδέα του Ειδικού στο χώρο της υγείας και κυρίως της ψυχικής υγείας. Έτσι η άσκηση βίας προκύπτει από την επακόλουθη πρακτική της μη ακρόασης των άμεσα ενδιαφερομένων, σαν να μην είχαν να μας πουν τίποτα με νόημα, και η επικέντρωση του ενδιαφέροντος του συστήματος υγείας στην προσπάθεια να «πείσουν» γι’ αυτό τους άμεσα ενδιαφερόμενους: για το ότι δηλαδή οι Ειδικοί ξέρουν καλύτερα απ’ τους ίδιους αυτό, που οι ίδιοι βιώνουν...
Η εναλλακτική ιδέα που προτείνεται είναι η εκδήλωση της αυτοαναφορικότητας όλων των εμπλεκομένων στην ψυχιατρική πραγματικότητα, με την έννοια του ότι όλοι είναι ειδικοί για τον εαυτό τους – θεμέλιος λίθος του συστημικού τρόπου σκέψης. Στη θέση ψυχοεκπαιδευτικών εννοιών, καλούμαστε να κατασκευάσουμε και να δώσουμε ζωή σε σχήματα αμοιβαίας αυθεντικής έκφρασης και ακρόασης. Ο ειδικός μπορεί να μιλήσει μόνο για το δικό του συναίσθημα, στην προσπάθειά του να εμπλακεί με νόημα στην ιστορία της τρέλας. Οι οικογένειες των αναφ. ως ψυχικά πασχόντων μπορούν να μιλήσουν μόνο για το δικό τους συναίσθημα μπροστά στο γεγονός και τις συμπεριφορές μιας λεγόμενης ψυχωσικής κρίσης. Για το τι είναι ψύχωση μπορεί να μιλήσει μόνο αυτός που τη ζει. Κι μόνο Αυτός μπορεί να έχει μια αξιόπιστη άποψη για το τι του κάνει καλό και τι όχι, τι έχει, πώς αυτό μεταλλάσσεται…
Η συστηματική συνεύρεση όσο το δυνατόν περισσότερων ομάδων εμπλεκομένων με στόχο την ισότιμη ανταλλαγή πάνω σε ό,τι έζησε προσωπικά ο καθένας, και η γεμάτη σεβασμό διευκρίνιση από τους ίδιους του χρήστες των υπηρεσιών τις οποίες καλείται να προσφέρει κανείς ως επαγγελματίας - αυτό είναι κατά τη γνώμη μου μια συστημικά συνεπής στάση που εισάγει δυναμικά τη νέα πληροφορία και μπορεί να αποτελέσει την εναλλακτική στην κυρίαρχη αποπροσωποιητική και βίαιη ψυχιατρική πρακτική.

Σεμινάρια πάνω στην ψύχωση

2008-01-06T19:23:00.000-08:00

΄Αννα Εμμανουηλίδου
Κλ. Ψυχολόγος

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΨΥΧΩΣΗ
Κοινωνικός τετράλογος και χαμήλωμα των τόνων
στην προσέγγιση ακραίων ψυχικών εμπειριών

1. Εισαγωγικές σκέψεις για μια μη ιατρική προσέγγιση του ψυχικού πόνου

Αντιμετωπίζουμε το πώς μια κοινωνία σχετίζεται με το διαφορετικό μέσα και έξω απ’ αυτήν και το βαθμό ανοχής, αντοχής και ευελιξίας της στη συνδιαλλαγή της μ’ αυτό ως δείκτη πολιτισμού και αποφασιστικό παράγοντα γι’ αυτό που ονομάζουμε ποιότητα ζωής των μελών της. Όχι μόνο για λόγους υπαρξιακής ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης, ούτε μόνο για λόγους πραγματιστικούς (μια και ο καθένας από μας ή τα παιδιά μας μπορεί κάθε στιγμή να βρεθεί στην απέναντι όχθη), αλλά επιπλέον γιατί δείχνει το βαθμό φιλοσοφικής επίγνωσης που έχει κατακτήσει ιστορικά η δεδομένη κοινωνία για την πολυμορφία της ζωής και τον πλούτο που αυτή συνεπιφέρει, ως δώρο για την προσωπική και συλλογική ολοκλήρωση των ανθρώπων της.
Η εμπειρία του τελευταίου αιώνα γύρω από την κοινωνική αντιμετώπιση και διαχείριση του ψυχικού πόνου δεν μπορεί παρά να χαρακτηριστεί με μια λέξη επιεικώς οδυνηρή, όσον αφορά το ανθρωπιστικό επίπεδο πολιτισμού των κοινωνιών μας: αντικειμενοποίηση των προσώπων σε κρίση από αφηρημένες επιστημονικοφανείς κατηγοριοποιήσεις, κατασκευές νέων, ακυρωτικών για τις ανθρώπινες εμπειρίες νοσολογικών οντοτήτων, με στόχο τη συγκρότηση νέων επιστημονικών κλάδων (ψυχιατρική, βιολογία κλπ), ιδρυματοποίηση, βία, σταδιακός απανθρωπισμός όλων των συμμετεχόντων στο νέο αυτό ιστορικά σχέδιο κοινωνικού ελέγχου προσωπική και κοινωνική εξόντωση των Διαφορετικών - ενίοτε δε και κρατικά προσχεδιασμένη -, στιγματισμός, διαμόρφωση ιατρικά πιστοποιημένων ρατσιστικών συνειδήσεων του κοινού απέναντι στο διαφορετικό, κοινωνικός αποκλεισμός, χημική και μηχανική καταστολή, μέχρι φυσικής εξόντωσης των «νοσούντων», στέρησή τους από κάθε εγκυρότητα του λόγου, των πράξεων, των επιθυμιών, των αναγκών τους, ακόμα και σε λιγότερα βίαια θεωρούμενα θεραπευτικά πλαίσια (βλ. ενδεικτικά Φουκώ,1964,1988, Σαζ, 1976, Dörner, 1969, 1993 κ.α.π.). Η συλλογική αυτή εμπειρία αποτέλεσε το Παράδειγμα της εποχής του Μοντέρνου στην αντιμετώπιση της Τρέλας. Διακινδυνεύοντας μια υπεραπλούστευση, ωστόσο για τις άμεσες ανάγκες συνεννόησής μας σ’ αυτό το κείμενο, ας συμφωνήσουμε ότι τρεις είναι οι θεωρητικοί στηλοβάτες αυτού του παραδείγματος:
α) η ιδέα της (ψυχικής) Νόσου, που συνεπιφέρει το αυτονόητο της αδυναμίας και της ανικανότητας του νοσούντος (ιατρικοποίηση της εμπειρίας και ακόλουθη (απ)αλλοτρίωσή της από το υποκείμενό της),
β) η ιδέα της επικινδυνότητας του απρόβλεπτου και ανεξέλεγκτου, του «νοσούντος» του ίδιου και
γ) η ανάγκη ελέγχου του ίδιου και της νόσου από κοινωνικά διαπιστευμένα πρόσωπα άσκησης ελέγχου (γιατροί και άλλοι ειδικοί), για την προστασία του κοινωνικού συνόλου από πραγματικούς και συμβολικούς κινδύνους.
Μετά από τα βαθιά από ανθρωπιστική άποψη τραύματα που επέφερε αυτό το παράδειγμα στο σώμα της συλλογικής κοινωνικής συνείδησης και της ιστορίας των τελευταίων 200 χρόνων, δεν μπορούμε πια να μιλούμε για ανθρωπισμό και πολιτισμό στις κοινωνίες μας χωρίς να αμφισβητούμε στη ρίζα του το ακόμα κυρίαρχο αυτή τη στιγμή παράδειγμα και τη φιλοσοφία που το οικοδόμησε και το συντηρεί.
΄Ετσι, επίσης απλουστευτικά, ωστόσο αρκετά αντιπροσωπευτικά κατά τη γνώμη μου, η κριτική αυτή ταυτίζεται αναγκαστικά με βάση το παραπάνω σχήμα με την αμφισβήτηση α) της νοσηρότητας ακραίων ψυχικών εμπειριών, της ίδιας της ιδέας ότι η τρέλα αποτελεί αρρώστια, β) της μεγαλύτερης από το μέσο αναμενόμενο επικινδυνότητας ανθρώπων που τη βιώνουν και γ) ως συνακόλουθο των παραπάνω: αμφισβήτηση της ανάγκης άσκησης κοινωνικού ελέγχου αυτής της εμπειρίας μέσω διαπιστευμένων προσώπων (ειδικών).

Oι σκέψεις αυτές μας οδηγούν σε ένα άμεσο «χαμήλωμα των τόνων» στη συζήτηση τη σχετική με την τρέλα. Αν δεν υπάρχει νόσος, επικινδυνότητα και ανάγκη άσκησης βίαιου ελέγχου, αναδύεται και πάλι με φυσικότητα το ερώτημα του τι είναι αυτή η εμπειρία, καθώς δεν υπάρχουν πια προκατασκευασμένες απαντήσεις από ειδικούς, που δεν έχουν βιωματικά ιδέα για το αντικείμενο για το οποίο μιλούν. Έτσι, αφήνεται χώρος για να αρθρωθεί ο λόγος των ίδιων των ανθρώπων με ανάλογες εμπειρίες, οι οποίοι πια δεν απαλλοτριώνονται στο όνομα κατασκευασμένων νοσολογικών κατηγοριών, αλλά είναι παρόντες για να βιώσουν, να επικοινωνήσουν και να διαχειριστούν οι ίδιοι την προσωπική τους ιστορία, να διατυπώσουν ενδεχομένως αιτήματα και να περιγράψουν ανάγκες προς την υπόλοιπη κοινωνία, η οποία σαφώς και εξακολουθεί να είναι εταίρος και φορέας αυτής της εμπειρίας. Είναι η ιστορική στιγμή, κατά την οποία μη γνωρίζοντας πια το «τι είναι», αρχίζουμε όλοι μαζί, με επίγνωση των ορίων μας να συζητάμε γι’ αυτό – αρχικά προφανώς στους δεδομένους μας κοινωνικούς ρόλους, στην πορεία ρευστοποιούμενους μέσα από το μοίρασμα των σκέψεων, φόβων, αναζητήσεων και διαπιστώσεών μας.

2. Τετράλογος

Η ιδέα του Τετραλόγου, την οποία θέλω εδώ να παρουσιάσω ως διευρυμένη έννοια-ομπρέλα για την κοινωνική συνδιαλλαγή γύρω από την ψυχωσική εμπειρία, αποτελεί κατά τη γνώμη μου την προς το παρόν καταληκτική στιγμή στη διαδικασία της κοινωνικής κατανόησης του ψυχικού πόνου.
Ο νεολογισμός παραπέμπει στο σταδιακό ιστορικό πέρασμα από τον Μονόλογο των ειδικών, στον Διάλογο με τον πελάτη-ασθενή και διαδοχικά στο άνοιγμα αυτού του διαλόγου προς την οικογένεια του ασθενή, όπου οι τρεις ομάδες φιλοδοξείται να συμμετέχουν ισότιμα στην προσέγγιση και γνωριμία του θέματος της τρέλας. Είναι η ιστορική στιγμή, που στη δεκαετία του 1990 αναδύεται στη Γερμανία ο όρος Τριάλογος, για να αποδώσει το άνοιγμα αυτό.
Η πιο αντιπροσωπευτική μορφή του τριαλόγου είναι τα σεμινάρια πάνω στην ψύχωση, τα οποία θα επιχειρήσω να παρουσιάσω ως πρόταση μιας νέας κουλτούρας για την διαπροσωπική και κοινωνική προσέγγιση του φαινομένου της ψύχωσης.

3. Σεμινάρια πάνω στην ψύχωση: Τριάλογος

3.1. Η ιστορία

Η ιδέα των Σεμιναρίων πάνω στην Ψύχωση γεννήθηκε το 1987 στο Μάαστριχτ της Ολλανδίας κατά τη διάρκεια ενός τηλεοπτικού σώου, στο οποίο εμφανίστηκαν πολλοί άνθρωποι που άκουγαν φωνές και δεν είχαν στο παρελθόν καμιά ψυχιατρική εισαγωγή. Με αφορμή αυτή την τυχαία παρατήρηση ξεκίνησε από τον καθ. Μάριους Ρομέ του Παν/μιου του Λίμπουργκ μια έρευνα πάνω στις στρατηγικές αυτόνομης διαχείρισης των ακουστικών παραισθήσεων από την πλευρά των άμεσα ενδιαφερομένων, σε συνεργασία με επαγγελματίες, συγγενείς και φίλους τους. Στη σύσταση αυτής της τριμελούς ομάδας εντοπίζουμε σήμερα τη γένεση της ιδέας του Τριαλόγου.
Σε συνέχεια αυτής της πρώτης εμπειρίας ιδρύθηκε το 1989 στην Αγγλία το «Δίκτυο ανθρώπων που ακούν φωνές». Άρχισαν να γίνονται τακτικές συναντήσεις για τους άμεσα ενδιαφερόμενους και μη και εκδιδόταν ένα περιοδικό.
Το 1993 αρχίζει στο Bielefeld της Γερμανίας, όπου λειτουργούσε από καιρό μια ακμαία ομάδα αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχωσική εμπειρία αλλά και εναλλακτικά σκεπτόμενοι επαγγελματίες στο τοπικό ψυχιατρείο, ένας κύκλος τακτικών συναντήσεων και συζητήσεων πάνω στην ψύχωση, που πήραν επίσημα προς τα έξω το όνομα «συζητήσεις συνεργασίας» (Kooperationsgespräche)[1].
Το 1994 οργανώνεται στο Αμβούργο το 34ο παγκόσμιο συνέδριο κοινωνικής ψυχιατρικής, για πρώτη φορά στην ιστορία του συνεδρίου μέσα από ισότιμη συνεργασία επαγγελματιών και επιστημόνων από το χώρο της ψυχικής υγείας με την γερμανική ομοσπονδία συλλόγων συγγενών (Bundesverband von Angehörigen) και την ομοσπονδία συλλόγων και ενώσεων ανθρώπων με ψυχωσική εμπειρία (Bundesverband von Psychiatrieerfahrenen), που είχαν συσταθεί σε σωματείο με νομική ισχύ το 1992. Στο συνέδριο αυτό, που είχε το όνομα «Αποχωριζόμενοι τη Βαβυλώνα» (Abschied von Babylon, βλ. Bock et al., 1995), αποκλείστηκαν οι φαρμακευτικές εταιρείες ως σπόνσορες και διαφημιζόμενοι από τη διοργάνωση.
Το 1995, ένα χρόνο μετά, οργανώθηκε στο Μάαστριχτ της Ολλανδίας το πρώτο σεμινάριο πάνω στην ψύχωση με τη σημερινή έννοια του όρου. Ακολούθησε το 1996 το πρώτο Σεμινάριο στην Ουαλία και το 1997 στο Αμβούργο της Γερμανίας, το τελευταίο οργανωμένο από την έδρα Κλινικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Αμβούργου. Από τότε το μοντέλο γνώρισε στη Γερμανία μια εντυπωσιακή εξάπλωση. Το 1998 καταγράφονταν ήδη 80 ενεργά τακτικά σεμινάρια στη Γερμανία, ενώ σήμερα μιλούμε για πάνω από 200 σ’ όλη τη χώρα.

3.2 Τι είναι – τι δεν είναι τα «Σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση»

Τα σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση συνίστανται σε τακτικές συναντήσεις προσώπων με ψυχωσική εμπειρία, συγγενών τους και επαγγελματιών ψυχικής υγείας με θέμα την ανταλλαγή εμπειριών πάνω στην ψύχωση και τη θεσμική της αντιμετώπιση (ψυχιατρική περίθαλψη) (Bock et al., 2000).
Στην αρχική τους σύλληψη αποσκοπούν στην παραγωγή και ανταλλαγή γνώσης-οπτικών γωνιών και βιωματικών πραγματικοτήτων και όχι κύρια στην αλληλοϋποστήριξη των συμμετεχόντων, ούτε στη δυναμική διεκδίκηση θεσμικών λύσεων. Έτσι διαφοροποιούνται από προϋπάρχουσες ομάδες αυτοβοήθειας προσώπων με ψυχωσική εμπειρία, καθώς και από πολιτικού-ακτιβιστικού χαρακτήρα αντιψυχιατρικές ή παρόμοιες πρωτοβουλίες αντίστοιχα. Αποτελούν ωστόσο λίκνα μιας καταρχήν ισότιμης συνάντησης πολιτών, στην ιδανική τους μορφή μιας ρεαλιστικής ενσάρκωσης της ονομαζόμενης από τον Χάμπερμας «μη εξουσιαστικής συζήτησης» (machfreier Diskurs), συνδιαλλαγής, συνάντησης, έδαφος πάνω στο οποίο εύκολα ανθίζουν τόσο στοιχεία αυτό- και αλληλοβοήθειας, όσο και ακτιβιστικής έμφασης πρωτοβουλίες.
Τα Σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση αυτοδιαχωρίζονται αυστηρά από κάθε είδους κλασικά εννοούμενης ψυχοθεραπείας. Στους κόλπους τους όμως έχουν παρατηρηθεί εσωτερικές αλλαγές σε μέλη τους, που βιώνονται υποκειμενικά ως ευεργετικές και θα προσομοίαζαν υπό όρους με τα αποτελέσματα επιτυχών θεραπειών.
Η ισχυρότερη όμως οριοθέτηση των Σεμιναρίων πάνω στην Ψύχωση γίνεται απέναντι στα λεγόμενα σεμινάρια Ψυχοεκπαίδευσης, των οποίων αποτελούν το απόλυτο αντίστροφο ή αντίθετό τους. Ενώ σε προγράμματα Ψυχοεκπαίδευσης οι άμεσα ενδιαφερόμενοι διδάσκονται από ειδικούς την «αρρώστια» τους και τους θεωρούμενους ιατρικά δόκιμους τρόπους αντιμετώπισής της σε μια διαδικασία θεσμικά κατοχυρωμένης ακύρωσης και αλλοτρίωσής τους με προοδευτικό προσωπείο, στα Σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι που έχουν βιώσει την ψυχωσική εμπειρία, που αναγνωριζόμενοι ως οι απόλυτοι ειδικοί για το δικό τους βίωμα, εξηγούν στους υπόλοιπους περί τίνος πρόκειται και τους καθοδηγούν στο πώς οφείλουν να αντιμετωπίσουν μια τέτοια κατάσταση σε συνανθρώπους τους.
H πρωτοβουλία οργάνωσης ενός Σεμιναρίου μπορεί να ανήκει σε εκπροσώπους οποιασδήποτε από τις τρεις ομάδες, συνήθως όμως συντονίζονται και πάντως παίρνουν την ειδοποιό τους απόχρωση από άτομα με εμπειρία ψύχωσης και ψυχιατρικών νοσηλειών.
Οι συναντήσεις λαμβάνουν χώρα κατά προτίμηση σε μη ψυχιατρικά στιγματισμένους χώρους, όπως εκπαιδευτικά ιδρύματα, πολιτιστικά κέντρα, χώροι της εκκλησίας, γενικά μέρη που να μη θυμίζουν θεραπεία και σχέσεις ψυχιατρικής εξουσίας. Η συχνότητα των συναντήσεων, η σύνθεση των ομάδων (π.χ. η συμμετοχή ή όχι απλών πολιτών), ο ακριβής τρόπος λειτουργίας τους (π.χ. τα δικαιώματα των μελών σε λόγο, το δικαίωμα στην ανωνυμία κλπ), η επιλογή των θεμάτων συζήτησης, η πολιτική καταγραφής των τεκταινόμενων αποτελεί αποκλειστική απόφαση του κάθε σεμιναρίου (Bock et al, 2000).
Όπως αναφέρθηκε προηγούμενα, μπορούν να προσλαμβάνουν στην πορεία και χαρακτήρα ψυχοκοινωνικής αυτοβοήθειας (κάποιος από τους ενδιαφερόμενους αφηγείται ή εκθέτει κάποιο του πρόβλημα ζητώντας βοήθεια και οι υπόλοιποι ασχολούνται μ’ αυτό, ανταλλάσσοντας απόψεις ή αναζητώντας τρόπους δράσης), καθώς και να αναλάβουν ακτιβιστικού τύπου δράση (η ομάδα του σεμιναρίου αποφασίζει να πάρει θέση πάνω σε σχετικά κοινωνικά και θεσμικά ζητήματα, να οργανώσει εκδηλώσεις, να επεξεργαστεί σχέδια δράσης και παρέμβασης). Χαρακτηριστικά παραδείγματα του δεύτερου είδους είναι:
- η επεξεργασία ενός συμβολαίου νοσηλείας από το Σεμινάριο του Μπίλεφελτ, στο οποίο αναγράφονται αναλυτικά το τι επιτρέπει και το τι δεν επιτρέπει το νοσηλευόμενο πρόσωπο να του ασκηθεί ως θεραπεία κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του. Το συμβόλαιο οφείλει να είναι δεσμευτικό για τη διοίκηση του ψυχιατρείου και τους θεράποντες .
- Η επεξεργασία εναλλακτικών προτάσεων ερμηνείας της ψύχωσης. Ήδη κατά τη δεκαετία του 1990 κατασκευάστηκε ένα αντίστοιχο ερωτηματολόγιο, με το οποίο συγκεντρώθηκαν συστηματικά οι απόψεις των άμεσα ενδιαφερόμενων για το τι είναι, πώς βιώνεται και πώς ερμηνεύεται η Ψύχωση, ανεξάρτητα από τα κυρίαρχα βιοχημικά μοντέλα εξήγησης και από τη θεωρία της ευαλωτότητας, σε μια προσπάθεια ανάπτυξης μιας νέας θεωρίας για την ψύχωση. (Bock et al., 1998, 2001).
- Η επεξεργασία προτάσεων για μια αντιμετώπιση οξέων ψυχωσικών κρίσεων, που ανταποκρίνεται στις ανάγκες αυτών που τις βιώνουν. Σ’ αυτόν τον τομέα έχουν καταγραφεί μια σειρά από στρατηγικές και διαπροσωπικούς χειρισμούς από πολυάριθμα Σεμινάρια στη Γερμανία, πληροφορίες οι οποίες δημοσιεύονται σταθερά και στο διαδίκτυο και προσφέρουν μια πρακτική απάντηση-οδηγία προς τους συγγενείς και τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
- Στήριξη εναλλακτικών προς την ψυχιατρική πρωτοβουλιών για την περίθαλψη των προσώπων που βρίσκονται σε οξύ ψυχικό πόνο, όπως τα Σπίτια Φυγής στην Ολλανδία και τη Γερμανία (Wehde,1991, Kempker, 1998).
κ.α.π.

Τα σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση αποτελούν σήμερα την πιο εκτεταμένη, όχι όμως και τη μόνη έκφανση του Τριαλόγου (Bombosch et al., 2004). Όπως ήδη αναφέρθηκε, η οργάνωση συνεδρίων με την ίση και ισότιμη συμμετοχή και των τριών ομάδων, καθώς και η διαπραγμάτευση στην καθημερινή πράξη εξατομικευμένων συμβολαίων νοσηλείας και με τους τρεις συνομιλητές παρόντες, είναι άλλες τέτοιες εκφάνσεις, στις οποίες πραγματώνεται η στοχευμένη συνάντηση και συνεργασία των τριών ομάδων στη βάση των αναγκών της καθεμιάς και της θεμελιακής παραδοχής της ισότιμης αξίας των σκέψεων, βιωμάτων και εμπειριών της καθεμιάς, χωρίς ιεραρχήσεις. Ωστόσο ακόμα και μ’ αυτήν την εντυπωσιακή υπέρβαση οι συζητητές του τριαλόγου παραμένουν να είναι αυτοί που εμπλέκονται λίγο ή πολύ άμεσα με την εκάστοτε κρίση (ειδικοί, οικογένεια, άμεσα ενδιαφερόμενοι), σα να πρόκειται για ένα πράγμα που αφορά σε αυτά τα τρία μέλη. Ο ψυχικός πόνος και η κοινωνική του διαχείριση αφορά όμως και όλους τους υπόλοιπους, όπως ακριβώς η ύπαρξη ή όχι σχολείων σε μια χώρα αφορά και πολίτες, οι οποίοι δεν έχουν (ακόμα) παιδιά
Ως 4η ομάδα αυτού του διαλόγου προτείνω να δούμε και να συμπεριλάβουμε ισότιμα και ενεργά σ’ όλη τη διαδικασία αυτή των ευαισθητοποιημένων πολιτών, οι οποίοι θα αποτελέσουν τον 4ο πολύτιμο συζητητή στην αναζήτηση συναινέσεων[2].
4. Η κριτική

Η ιδέα και η πράξη του τριαλόγου έχει δεχθεί ριζοσπαστική κριτική από την πλευρά εκείνη των άμεσα ενδιαφερόμενων, η οποία ιστορικά ξεκίνησε και έστησε ολόκληρο το κίνημα αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχωσική εμπειρία στη Γερμανία και ακολούθως στην Ευρώπη.
Η κριτική αυτή γίνεται στη βάση μιας πολιτικά ισχυρής εμπειρίας κινημάτων αυτοβοήθειας, που χαρακτήρισε τις εξελίξεις στο γερμανικό χώρο κατά τις δεκαετίες του 70 και του 80 και ανέδειξε με δυναμικό και ανυποχώρητο τρόπο την ψυχιατρική βία ως κοινωνικό πρόβλημα με ιδεολογικές βάσεις, με φορείς τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, κατά κύριο λόγο τους ψυχιάτρους, με τους οποίους κανενός είδους διαπραγμάτευση δεν θεωρείται αποδεκτή. Ταυτόχρονα τονίστηκε με ξεκάθαρο στην πράξη τρόπο το αυτονόητο του δικαιώματος «ψυχικά πασχόντων» να ορίζουν αποκλειστικά οι ίδιοι το τι συμβαίνει με την ζωή τους, και να αρνούνται φαύλες συμμαχίες κάθε τύπου, συμπεριλαμβάνοντας στο σύστημα καταστολής και κοινωνικού αποκλεισμού μαζί με τους επαγγελματίες και τις ίδιες τις οικογένειές τους, με τις οποίες επίσης δεν θεωρείται δόκιμος ένας ισότιμος διάλογος. Στόχος αυτής της κίνησης ήταν και εξακολουθεί να είναι η ενεργοποίηση των ίδιων των άμεσα ενδιαφερομένων για την προστασία των ατομικών τους δικαιωμάτων και την άρθρωση αυτόνομου κοινωνικού λόγου ( Stöckle, 2000, von Trotha, 2001, Lehmann, 2002, 2004).
Σ’ αυτό το πλαίσιο κατανόησης τα Σεμινάρια πάνω στην Ψύχωση θεωρούνται μια επικίνδυνη ψευδοπροοδευτική αναδίπλωση του παραδοσιακού συστήματος καταστολής με ανθρωπιστικότερο πρόσωπο, όπου οι άμεσα ενδιαφερόμενοι «εκτίθενται» με τις αναφορές και αυτοαναφορές τους μπροστά σε ανθρώπους, οι οποίοι δεν κάνουν το ίδιο, αλλά «ακούν» και «μαθαίνουν» υποθετικά, αντικειμενοποιώντας όμως και πάλι την ψυχωσική εμπειρία. Μια περαιτέρω κριτική αναφέρεται στην καταγγελία του ότι επαγγελματίες ψυχικής υγείας από τον ακαδημαϊκό χώρο «εκμεταλλεύονται» με δημοκρατικό προσωπείο την αυτοέκθεση άμεσα ενδιαφερόμενων, για να αναπτύξουν νέα θεωρητικά σχήματα για την ψύχωση και να επωφεληθούν επιστημονικά, χωρίς να αποδώσουν την αντίστοιχη αναγνώριση στα κύρια μέλη αυτών των συζητήσεων, τους ίδιους τους ανθρώπους με ψυχωσική εμπειρία. Τέλος εκφράζεται με επιμονή η άποψη ότι ισοτιμία σε έναν τέτοιο διάλογο δεν μπορεί να υπάρξει, στο βαθμό που σε μια «ψυχωσική κρίση» οι «ισότιμοι» συνομιλητές δεν θα αντισταθούν στην πράξη στην παραδοσιακή ψυχιατρική αντιμετώπιση του «πάσχοντος» προσώπου, στο βαθμό που δεν υπάρχουν ακόμα αντίστοιχες εναλλακτικές δομές ή/και λογικές[3].
Ως εναλλακτική πρόταση στα σεμινάρια πάνω στην ψύχωση προτείνονται από την πλευρά αυτή α) η ενίσχυση των αμιγών ομάδων αυτοβοήθειας, οι οποίες και θα επεξεργάζονται και θα δημοσιεύουν νέες θεωρητικές απόψεις για την ψύχωση ως δικό τους έργο, το οποίο θα τελούν μεταξύ τους και όχι υπό την «παρατήρηση» ειδικών και οικογενειών και β) η πληρωμένη συμμετοχή άμεσα ενδιαφερομένων σε εκπαιδευτικά προγράμματα πανεπιστημίων, ψυχιατρείων κ.λπ. ως ειδικών εκπαιδευτών σε θέματα πάνω στην ψύχωση3.

5. «Ειδικοί στις δικές μας υποθέσεις» ή υπέρβαση της αντικειμενοποίησης: ο τριάλογος-τετράλογος ως νέο παράδειγμα επικοινωνίας.

Η παραπάνω κριτική έχει σαφέστατα μια ισχυρή εμπειρική και θεωρητική βάση. Προσφέρει επίσης ένα πολύτιμο κάλεσμα επαγρύπνησης στο θέμα της επανάληψης μέσα στα σεμινάρια κλασικά ψυχιατρικών αντικειμενοποιητικών τάσεων. Οι δε εναλλακτικές προτάσεις που γίνονται είναι έτσι κι αλλιώς ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες και μπορούν να εφαρμοστούν ανεξάρτητα από τη λειτουργία ή όχι Σεμιναρίων πάνω στην Ψύχωση.
Το συζητήσιμο σημείο της κριτικής βρίσκεται ωστόσο κατά τη γνώμη μου στο αυτονόητο, ότι πολυμερείς συζητήσεις δεν μπορούν παρά να αντικειμενοποιούν τις ψυχωσικές εμπειρίες.
Τόσο ως τριάλογος, όσο και αργότερα ως τετράλογος, η επικοινωνιακή αυτή πρόταση της ισότιμης συνδιαλλαγής περισσότερων κοινωνικών ομάδων πάνω στο θέμα της ψύχωσης μπορεί υπό όρους να πραγματοποιήσει μια βασική μετατροπή στην έννοια του ψυχικού πόνου, με την έννοια μιας υποκειμενικής πολυπρισματικότητας, όπου όλα τα συμμετέχοντα μέλη μιλούν για τη δική τους προσωπική-υποκειμενική εμπειρία. Στόχος είναι ο Ψυχικός Πόνος να μην αντιμετωπιστεί πια ως μια αντικειμενοποιημένη αρρώστια, αλλά να αρθρωθεί ως πολυπρισματική υποκειμενική εμπειρία για περισσότερους από έναν παρατηρητές-βιωματικά υποκείμενα.
Η ιδέα είναι ότι το βίωμα του ενός πυροδοτεί ισχυρά βιώματα σε όλους τους υπόλοιπους, και όλοι καλούνται από τη δική τους οπτική γωνία να κάνουν υπερβάσεις των ως τότε εσκαμμένων ορίων τους.
«Πονά» (με την έννοια επώδυνων υπερβάσεων της μέχρι τώρα εμπειρίας του) όχι μόνο το πρόσωπο που βιώνει άμεσα την ψύχωση, αλλά και το μέλος της οικογένειάς του, που καλείται με αφορμή αυτό να κάνει τη δική του υπέρβαση, ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας, που έρχεται αντιμέτωπος με μια ατέλειωτη σειρά από διλήμματα, προσωπικές αγωνίες, φόβους και την ευθύνη δράσης που του δίνει η κοινωνία, αλλά και ο απλός πολίτης-θεατής, ερχόμενος αντιμέτωπος με μια μη γνώριμη και ως εκ τούτου φοβικά στιγματισμένη συνθήκη, με αφορμή την οποία καλείται να επανεξετάσει ηθικά, ιδεολογικά και προσωπικά αυτονόητα σε μια επίσης συγκεχυμένη πρόκληση για υπερβάσεις. Σε ένα σεμινάριο τετραλόγου μιλά ο καθένας για τον εαυτό του και όχι για ένα γνωστικό αντικείμενο, για το πώς αισθάνθηκε ή αισθάνεται ο ίδιος-η ίδια με την εμπειρία της ψύχωσης, είτε άμεσα, είτε όντας στο περιβάλλον κάποιου άμεσα ενδιαφερόμενου. Το τι είναι ψύχωση ως άμεση εμπειρία είναι βεβαιότατα κάτι, που μόνο οι άμεσα βιώσαντες μπορούν να κρίνουν και να περιγράψουν. Οι άλλες ομάδες μπορούν και καλούνται να «εκθέσουν» (και μέσω αυτών να εκτεθούν) με επίσης μοναδικό και προφανώς άγνωστο για τους άμεσα ενδιαφερόμενους τρόπο τα δικά τους συναισθήματα (άγχος, περιέργεια, φόβος, αβοηθησία, ανάγκη να μην το αντιληφθούν ή να το αντικειμενοποιήσουν για να το αντέξουν;…) σε σχέση με την εμπειρία του άμεσα βιώσαντος, ο οποίος παραμένοντας μέλος του κοινωνικού ιστού καλεί ο ίδιος με τον τρόπο του όλους τους υπόλοιπους σε συμμετοχή στο βίωμά του. Κάτω από αυτήν την προϋπόθεση και με αυτή την κατανόηση ενός σεμιναρίου θεωρώ εφικτή και εντυπωσιακά εμπλουτιστική για όλους τους συμμετέχοντες μια ισότιμη συνάντηση στους κόλπους ενός τέτοιου σεμιναρίου.

΄Έτσι ειδωμένο, πρόκειται κατά τη γνώμη μου για το μεγαλύτερο εγχείρημα εκμάθησης και συνεχούς άσκησης του αλληλοσεβασμού σε διαπροσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, μια τεράστια πρόκληση πολιτισμού για την κοινωνία, θα προσπαθήσει να το ενσωματώσει ως παράδειγμα επικοινωνίας και κύτταρο ψυχοκοινωνικής δράσης.

6. Κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες

Ο τετράλογος μπορεί λοιπόν να κληθεί να παίξει λοιπόν το χώρο (φόρουμ) , στον οποίο θα ζυμωθεί μέσα από την αλληλογνωριμία και την κοινή κατανόηση μια κοινή αντίληψη και γλώσσα για το τι είναι η τρέλα και θα αναδυθούν συναινέσεις πάνω στο σύστημα διαχείρίσης – περίθαλψής της που θα πάρουν πολιτική μορφή. Μ’ αυτή την έννοια μπορεί να αποτελέσει την επικοινωνιακή πράξη του Habermas, που θα γίνει στην πορεία άξονας γα την κινητοποίηση κοινωνικών διαδικασιών.
Για να νοηματοδοτηθεί όμως μακροπρόθεσμα μια τέτοια διαδικασία χρειάζεται πρόσβαση σε θεσμούς που διαχειρίζονται σήμερα την κατάσταση (νοσοκομεία, ιδρύματα κλπ) και οι οποίοι θα κληθούν να ανταποκριθούν σε συλλογικά αρθρωμένες ανάγκες αλλαγών. Ομάδες τετραλόγου μπορούν σε μια ωριμότερη φάση τους να διεκδικήσουν τη θέση τους σε όργανα κοινωνικού ελέγχου ψυχιατρικών θεσμών (λεγ. Επιτροπές ελέγχου και δεοντολογίας), σε γνωμοδοτικές επιτροπές πολιτικών φορέων ως εμπειρογνώμονες, ή και στα διοικητικά συμβούλια των ιδρυμάτων.
Η δημιουργία τέτοιων πυρήνων με παρεμβατικό στόχο αποτελεί μια πρόκληση για μια κοινωνία όπως η ελληνική, η οποία ως σήμερα δε συνηθίζει να εκφράζεται μέσα από οργανωμένες πρωτοβουλίες πολιτών. Απαιτεί ταυτόχρονα την ετοιμότητα των εργαζομένων στο χώρο της ψυχιατρικής με οποιονδήποτε ρόλο να επανεξετάσουν τα ιδεολογικά, ηθικά και επιστημονικά τους αυτονόητα και να εντάξουν εαυτόν έγκαιρα σε ευρύτερες διαδικασίες αλλαγών, πριν προσπεραστούν απ’ αυτές.

Βιβλιογραφία

1. Bock, Th., Buck, D., Gross J. et al. (Hg) (1995): Abschied von Babylon. Verständigung über Grenzen in der Psychiatrie. Bonn (Psychiatrie Verlag).
2. Bock, Th., Deranders, J.E., Esterer, I. (Hg) (1998): Im Strom der Ideen. Stimmenreiche Mitteilungen über den Wahnsinn. Bonn (Psychiatrie Verlag).
3. Bock, Th., Buck, D., Esterer, I. (2000): Es ist normal verschieden zu sein. Bonn (Psychiatrie Verlag).
4. Bock, Th., Deranders, J.E., Esterer, I. (Hg) (2001): Stimmenreich. Mitteilungen über den Wahnsinn. Bonn (Psychiatrie Verlag).
5. Bombosch, J., Hansen, H., Blume, J. (Hg) (2004): Trialog praktisch. Neumünster (Paranus Verlag).
6. Dörner, K. (1969): Bürger und Irre: Zur Sozialgeschichte und Wissenschaftssoziologie der Psychiatrie. Frankfurt a. M. (europäische VErlaganstalt).
7. Dörner, K. (1993). Tötliches Mitleid. Zur Frage der Unerträglichkeit des Lebens oder die soziale Frage: Entstehung, Medizinisierung, NS-Endlösung, heute, morgen. Gütersloh (Verlag Jakob van Hoddis).
8. Habermas, J. (1995): Theorie des kommunikativen Handelns, Band I, II. Frankfurt (Suhrkamp).
9. Kempker, K. (Hg) (1998): Flucht in die Wirklichkeit. Das BerlinerWeglaufhaus. Berlin (Antipsychiatrie Verlag).
10. Lehmann, Peter (2004): Über das Ernstnehmen von Partnerschaft im psychiatrischen Bereich. Στο: Trialog Praktisch (2004), 126-134. Neumünster (Paranus Verlag).
11. Stark F.M., Bremer, F., Esterer, I. (Hg) (2000). Ich bin doch nicht verrückt. Erste Konfrontationen mit psychischer Krise und Erkrankung. Bonn (Psychiatrie Verlag).
12. Stöckle,T.(2000): Die Irren-Offensive. Erfahrungen einer Selbshilfe-Organisation von Psychiatrieopfern. Berlin (Antipsychiαtrieverlag).
13. Von Throtha, Thilo (2001): Utnerwegs zu alten Fragen – die neue Antipsychiatrie. Στο: Zeitschsrift für Systemische Therapie, 19,4,201-210.
14. Wehde, Uta (1991): Das Weglaufhaus – Zufluchtsort für Psychiatriebetroffene. Erfahrungen – Konzeptionen – Probleme. Berlin (Antipsychiatrie Verlag).
15. Wollschläger, M. (2001): Sozialpsychiatrie. Entwicklungen-Kontroversen-Perspektiven. Tübingen (DGVT Verlag).
16. Σαζ, Τ. (1976). Ο Μύθος της ψυχικής αρρώστειας. Αθήνα (Κάσογλου).
17. Φουκώ, Μ. (1988). Ψυχική αρρώστεια και ψυχολογία. Αθήνα (Ελεύθερος Τύπος).
18. Φουκώ, Μ. (χ.χ.). Η ιστορία της τρέλας. Αθήνα (Ηριδανός).

[1] Απ’ αυτές προέκυψαν στην πορεία σημαντικές προτάσεις, όπως το ονομαζόμενο «ψυχιατρικό συμβόλαιο» (Psychiatrievertrag), το οποίο τείνει σήμερα να επεκταθεί σε όλο και περισσότερα δημόσια ψυχιατρεία της χώρας. Με τον όρο ψυχιατρικό συμβόλαιο αποδίδεται ένα γραπτό κείμενο συμφωνίας μεταξύ νοσηλευομένου και ιδρύματος νοσηλείας πάνω στις μορφές θεραπείας, που δέχεται ο πρώτος να δεχτεί κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του στο ψυχιατρείο. Το ψυχιατρικό συμβόλαιο οφείλει να γίνει σεβαστό από το ίδρυμα νοσηλείας. Η ιδέα αυτή προέρχεται από την σαφώς ριζοσπαστικότερη ιδέα της «ψυχιατρικής διαθήκης» (Psychiatrietestament), που αναπτύχθηκε το 1980 από μια ομάδα αυτοβοήθειας στο Βερολίνο και η οποία όριζε τους άμεσα ενδιαφερόμενους ως τους μόνους αρμόδιους να ορίσουν τους όρους νοσηλείας τους, καταγεγραμμένους υπό την νομική έννοια της διαθήκης γραπτά, με συμβολαιογραφική ισχύ. Σ’ αυτήν την πρώτη εκδοχή δε γίνεται αποδεκτή καμιά συζήτηση και διαπραγμάτευση με τους ειδικούς επί του θέματος, ενώ στη μορφή του Ψυχιατρικού Συμβολαίου κάτι τέτοιο είναι δεκτό.

[2] Ο όρος χρησιμοποιείται και από τον Wollschläger (2001) («Tetralog»), με άλλο όμως περιεχόμενο από αυτό που προτείνεται εδώ, συγκεκριμένα προτείνει ως τέταρτο εταίρο στη συζήτηση τα ταμεία υγείας, δηλαδή τους χρηματοδοτικούς των ψυχιατρικών υπηρεσιών φορείς. Κατά τη γνώμη μου μια τέτοια στάση θα προσανατόλιζε σε μεγάλο βαθμό τη συζήτηση σε μια χρηματοοικονομική διάσταση, η οποία θεωρώ ότι την απομακρύνει επί της ουσίας από τον φιλοσοφικό της χαρακτήρα
[3] Lehmann Peter, προσωπικές αναφορές σε συζητήσεις με τη γράφουσα το Δεκέμβρη του 2004.

Πώς μπορώ να συνεισφέρω ως ευσυνείδητος επαγγελματίας ψυχικής υγείας στην οριστική χρονιοποίηση των πελατών μου;

2008-01-06T18:28:00.001-08:00

Άννα Εμμανουηλίδου
Ψυχολόγος

„Πώς μπορώ να συνεισφέρω ως ευσυνείδητος επαγγελματίας ψυχικής υγείας στην οριστική χρονιοποίηση των πελατών μου;“

ένα πείραμα επανεξέτασης των „επαγγελματικών αυτονόητων“ στο ψυχοκοινωνικό παιχνίδι σε μια πορεία αυτοβοήθειας των επαγγελματιών ψυχικής υγείας

Εισαγωγή

΄Οταν ξεκινά κανείς να συζητήσει θέματα, που άπτονται διαπροσωπικών σχέσεων, όπως της σχέσης του επαγγελματία ψυχικής υγείας με τον πελάτη του, πρέπει να είναι σε όλους ξεκάθαρο ότι σ’ αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορεί να είναι η ποιότητα της σχέσης, που τίθεται σε κριτική ή σε αξιολόγηση. Η διαπροσωπική σχέση αποτελεί έναν αυστηρά προσωπικό χωροχρόνο των μελών της, τον οποίο μόνο αυτά μπορούν να σχολιάσουν και να ορίσουν.
Αυτό όμως, που είναι σημαντικό και ενδιαφέρον σε μια διαδικασία προβληματισμού και ενδεχομένως αξιολόγησης, είναι η αφαιρετική παρατήρηση και ανάλυση συγκεκριμένων τάσεων συμπεριφοράς. Σ’ αυτήν την εργασία συζητιούνται ορισμένες τέτοιες τάσεις συμπεριφοράς, που παρατηρούνται ιδιαίτερα συχνά σε δομές που δουλεύουν με λεγ. ψυχικά πάσχοντα[1] πρόσωπα και δυσχεραίνουν την επαφή μαζί τους και την επίτευξη (κοινών) θεραπευτικών ή άλλων στόχων. Ταυτόχρονα όμως επιβαρύνουν ψυχικά σε μεγάλο βαθμό και τους ίδιους τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, καθώς τους φέρνουν αντιμέτωπους με καταστάσεις ή αισθήματα „αποτυχίας“, ματαίωσης και στην πορεία απώλειας ενδιαφέροντος για την δουλειά τους.
Στόχος μιας τέτοιας αναλυτικής παρατήρησης είναι η προσφορά ερεθισμάτων για μια πιθανή επανεξέταση ή τροποποίηση των επαγγελματικών αυτονόητων στη δουλειά με ψυχικά πάσχοντες, που θα μπορούσε να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά και ενδεχομένως ανακουφιστικά και για τις δύο πλευρές της σχέσης.
Πίσω από ένα τέτοιο εγχείρημα βρίσκεται η άποψη ότι ο τρόπος αντίληψης, συνύπαρξης, επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης στην καθημερινή επαφή των ανθρώπων μεταξύ τους μπορεί - παρά την αναμφισβήτητα αποφασιστική επίδραση που δέχεται από το σύστημα-πλαίσιο στο οποίο λαμβάνει χώρα - να κερδίσει σε κάποιον βαθμό μια ανεξαρτησία από αυτό και ως τέτοιο να επιφέρει άμεσες ή μεσοπρόθεσμες αλλαγές στο ίδιο το πλαίσιο. Το θεωρητικό υπόβαθρο του προβληματισμού αυτού στηρίζεται στις κονστρουκτιβιστικές επιρροές της συστημικής θεωρίας και πράξης.

Σ’ αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν καταρχήν μια σειρά από θέσεις, που αποτελούν παγιωμένες αντιλήψεις των εργαζομένων σε ψυχοκοινωνικές δομές σχετικά με τα λεγ. ψυχικά πάσχοντα πρόσωπα και στις οποίες δίνουμε το όνομα “επαγγελματικά αυτονόητα προς επανεξέταση“. Αυτές οι θέσεις απομονώθηκαν σε μια διαδικασία κοινής διερεύνησης του θέματος με πελάτες ψυχιατρικών δομών (κατοίκους προστατευόμενων διαμερισμάτων για ψυχικά πάσχοντες) στην Γερμανία και θεωρήθηκαν από τους ανθρώπους αυτούς ως οι πιο αντιιροσωπευτικές για τον τρόπο αλληλεπίδρασής τους με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας και ως προβληματικές για την επίτευξη χειραφετητικών θεραπευτικών στόχων.
Παρατίθενται εδώ με τον όρο „τάσεις“, γιατί πράγματι μπορούν να διαφέρουν στις διαβαθμίσεις ή τις λεπτομέρειές τους σημαντικά ανάλογα με το εκάστοτε πλαίσιο, διατηρούν όμως παρόλ’ αυτά ως προς τις συνέπειές τους τις ομοιότητες αυτές, που χρωματίζουν αποφασιστικά και σε μεγάλη έκταση την επαγγελματική πρακτική - όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και όλες τις δυτικές χώρες, που βρίσκονται τα τελευταία χρόνια σε μια έντονη διαδικασία επαγγελματικοποίησης του ψυχοκοινωνικών χώρου και των λειτουργών του, χωρίς να έχουν κατορθώσει ακόμα να χειραφετηθούν από παλαιότερες πατερναλιστικές και φιλανθρωπίστικες επιρροές.
Αυτές οι θέσεις-τάσεις και οι συνέπειές τους είναι εδώ επίτηδες ακραία διατυπωμένες, ώστε να έρθει στην επιφάνεια και να τονιστεί το μήνυμα που μεταβιβάζεται μέσα απ’ αυτές. Στη θέση τους θα μπορούσαν να συζητηθούν ενδεχομένως άλλες - ή και άλλες - αντιλήψεις, που στην καθημερινή πρακτική θα αναγνωριστούν από τους εκάστοτε ενδιαφερόμενους επαγγελματίες ως καθοριστικές για τον τρόπο συνύπαρξης και δουλειάς με τους πελάτες τους.
Επειδή πρόθεση αυτής της εργασίας είναι να προσκαλέσει τον αναγνώστη σε ένα παιχνίδι πειραματικής σκέψης με τον ίδιο του τον εαυτό, αντιστρέφεται στη συνέχεια του κειμένου επίτηδες -για τις ανάγκες του παιχνιδιού – η κάθε θέση και αναζητούνται καθαρά λογικά οι συνέπειες αυτής της αντιστροφής.
Ο στόχος αυτού του παιχνιδιού θα έχει επιτευχθεί μόνο όταν στην πορεία του άρθρου ο αναγνώστης θα πιάσει τον εαυτό του να χαμογελά.

Ι. Τα „Επαγγελματικά Αυτονόητα“

Τάση 1: Ψυχικά πάσχοντα πρόσωπα δεν είναι σε θέση να αντέξουν συναισθηματικές επιβαρύνσεις κάθε είδους. Έντονες συγκινήσεις, ενθουσιασμός ή „υπερβολική αισιοδοξία“ απειλούν σοβαρά την ευαίσθητη ισορροπία τους.

Συνέπεια για την πράξη 1: Η μετριοπάθεια - ή μετριότητα - στην καθημερινή ζωή είναι ο πιο σίγουρος δρόμος για την ψυχική „σταθεροποίησή“ τους - ή αλλιώς διατυπωμένο: η ποθούμενη σταθεροποίησή τους μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από τον χρυσό κανόνα του μέτρου-μετριότητας. Μια μικρή δόση κατάθλιψης πρέπει απαραίτητα να παραμείνει σε πείσμα κάθε επιτυχημένης θεραπείας - αν δεν γίνεται αλλιώς, μέσω μιας αυξημένης δόσης ψυχοφαρμάκων. (Ερώτηση κρίσεως: Τι κάνει σ’ αυτήν την περίπτωση κάποιος, που δεν έλκεται ιδιαίτερα από μια τέτοια „μετρημένη“ ζωή;)

Συνέπεια για την πράξη 2: ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας ως πρόσωπο αναφοράς των εν λόγω ψυχικά πασχόντων ατόμων είναι υποχρεωμένος να προφυλάσσει τους πελάτες του από „υπερβολές“ και να κρατά τις συναισθηματικές εξάρσεις τους „υπό έλεγχο“.

Τάση 2: Ψυχικά πάσχοντα άτομα είναι κατά βάση απρόβλεπτα. Οποιαδήποτε μη αναμενόμενη εξέλιξη στον τομέα της θεραπείας ή αποκατάστασής τους ή στην προσωπική τους ζωή οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι είναι ψυχικά άρρωστα - και ως εκ τούτου απρόβλεπρα - και όχι σε παράγοντες όπως π.χ. ο τρόπος δράσης των επαγγελματιών, της οικογένειας, άλλων προσώπων ή συστημάτων κλπ.

Συνέπεια για την πράξη 1: δεν μπορεί κανείς να είναι ποτέ σίγουρος για την εικόνα που δίνει ένας ψυχικά πάσχων σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, κυρίως όταν αυτή η εικόνα δεν ανταποκρίνεται στην κλινικά αναμενόμενη.

Συνέπεια για την πράξη 2: Δεν χρειάζεται να ερευνηθούν πιθανές αιτίες μιας μη αναμενόμενης εξέλιξης στο ίδιο το σύστημα υγείας ή στη διαπροσωπική σχέση του πελάτη με τον επαγγελματία ή σε άλλες διαπροσωπικές-διασυστημικές δυναμικές και να επιχειρηθούν αλλαγές, εφόσον η αιτία είναι γνωστή και σαφής: η „αρρώστεια“.

Τάση 3: Οι περισσότεροι ψυχικά πάσχοντες είναι ανίκανοι για μια ολοκληρωμένη κοινωνική επανένταξη, πράγμα που οφείλεται - επίσης - στην ίδια τους την ασθένεια.

Συνέπεια για την πράξη: Η αποτυχία μιας διαδικασίας κοινωνικής (επαν)ένταξης οφείλεται στην ανικανότητα των πελατών και όχι στο σύστημα επανένταξης. Επομένως δεν είναι ανάγκη να αναζητηθούν άλλες αιτίες ή εναλλακτικές λύσεις σε διασυστημικό επίπεδο.

Τάση 4: Οι ψυχικά πάσχοντες είναι άρρωστοι, δηλαδή άτομα χρήζοντα βοηθείας.
Συνέπεια για την πράξη 1: Ως εκ τούτου δεν γίνεται να περιμένει κανείς απ’ αυτούς πρωτοβουλίες και λογικές προτάσεις σε περιπτώσεις λύσης προβλημάτων. Αν μπορούσαν κάτι τέτοιο, δεν θα χρειάζονταν βοήθεια και δεν θα ήταν άρρωστοι. Σ’ αυτήν την ιδέα συνηγορεί επίσης το αναμφισβήτητο γεγονός ότι δεν αντέχουν επιβαρύνσεις (βλ. τάση 1) επομένως δεν είναι θεραπευτικά σωστό να πιεστούν συναισθηματικά και πνευματικά στο να βρούν λύσεις και ότι είναι απρόβλεπτοι (βλ. Τάση 2), επομένως δεν μπορεί κανείς να στηριχθεί στην σταθερότητα και φερεγγυότητα των όποιων προτάσεών τους).

Συνέπεια για την πράξη 2: Οι ψυχικά πάσχοντες δεν ερωτούνται για την γνώμη τους σε περιπτώσεις λύσεων σοβαρών προβλημάτων της ζωής τους. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας είναι αρμόδιοι να σκεφτούν, να βρούν λύσεις και να τις προτείνουν στους πελάτες τους, συχνά δε και να τις επιβάλλουν.

Τάση 5: Εφόσον κάποιος δεν μπορεί να δράσει ισότιμα (δές τάση 4), δεν δικαιούται και να αντιμετωπίζεται ως ισότιμος συνομιλητής με την ευρύτερη έννοια. Για την προστασία που προσφέρει το (νοσοκομειακό ή εξωνοσοκομεικακό) ψυχοκοινωνικό πλαίσιο στον ψυχικά πάσχοντα, θα πρέπει εκείνος να συμμορφωθεί με τους δεδομένους κανόνες του, χωρίς δικαίωμα ατομικής διαπραγμάτευσης αυτών των κανόνων.

Συνέπεια: Εάν αυτό δεν τηρηθεί, ακολουθούνται τακτικές συμμόρφωσης-σωφρονισμού, όπως π.χ. επιστροφή από ένα εξωτερικό διαμέρισμα στο νοσοκομειακό πλαίσιο, στέρηση εξόδων, δέσιμο κλπ.,- πάντα βεβαίως με κλινική αιτιολόγηση.

Ας επιχειρήσουμε τώρα, σ’ ένα αυθαίρετο παιχνίδι εντυπώσεων, να αντιστρέψουμε κατά κάποιον τρόπο την παραπάνω εικόνα, αν ισχυριστούμε απλά το αντίθετο και να παρατηρήσουμε προσεκτικά τα νέα δεδομένα που θα προκύψουν. Ας πούμε λοιπόν ότι:

1. Οι ψυχικά πάσχοντες μπορούν να αντέξουν συναισθηματικές και άλλες επιβαρύνσεις. Το ποιες και κατά πόσο εξαρτάται πάντα από το συγκεκριμένο άτομο, καθώς και από το πώς ορίζεται κάθε φορά η έννοια της „επιβάρυνσης“.

Συνέπεια για την πράξη: Ο μόνος που μπορεί να ορίσει την έννοια της συναισθηματικής επιβάρυνσης κάθε φορά είναι ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος για τον εαυτό του (ποιος μας λέει π.χ. ότι δυνατές συγκινήσεις είναι πιο επιβαρυντικές για τον πελάτη μας, από ότι μια „μέτρια“, ή μετρημένη ζωή;).

2. Ψυχικά πάσχοντα άτομα μπορούν να είναι ψυχικά σταθεροποιημένα σε κατάσταση ενθουσιασμού ή δυνατής συγκίνησης, όπως ακριβώς και όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι.

Συνέπεια για την πράξη: Η μετριότητα και ο εξωτερικός έλεγχος δεν είναι ο μοναδικός δρόμος προς την ψυχική σταθεροποίηση -σταθερότητα. Ο επαγγελματίας δεν χρειάζεται να επαγρυπνεί για να προλάβει ή να αποκρούσει συναισθητικές εξάρσεις των πελατών του και μπορεί να αξιοποιήσει τον χρόνο και την ενέργειά του σε άλλα, ίσως δημιουργικότερα πεδία.

3. Ψυχικά πάσχοντα άτομα είναι ακριβώς τόσο προβλέψιμα, εξηγήσιμα και ικανά για μια κοινωνική ένταξη, όσο και „μη πάσχοντα“ άτομα, δηλαδή: κατά κανόνα λίγο (και πάντως σε διαφορετικό βαθμό από πρόσωπο σε πρόσωπο).

Συνέπεια: Όταν προκύπτει μια μη αναμενόμενη εξέλιξη, πρέπει κανείς να ερευνήσει την συγκεκριμένη κατάσταση ή δομικά στοιχεία του συστήματος υπό το οποίο συνέβη το γεγονός, και ενδεχομένως να παρέμβει στο συγκεκριμένο διαπροσωπικό ή συστημικό πλαίσιο.

4. Αν οι ψυχικά πάσχοντες δεν είναι ιδιαίτερα απρόβλεπτοι ή ανίκανοι για επιβαρύνσεις μπορούν να έχουν και μια αξιόπιστη γνώμη για διάφορα θέματα, ειδικά τέτοια που τους αφορούν προσωπικά, καθώς διαθέτουν τις περισσότερες και τις αυθεντικότερες πληροφορίες πάνω στο πρόβλημα, τους ίδιους και τους στόχους τους. Μ’ αυτήν την έννοια (Συνέπεια:) είναι από την μια πλευρά φυσικό και από την άλλη πολύ πιο οικονομικό για τον επαγγελματία ψυχικής υγείας, να τους ρωτήσει απευθείας για την απόψεις τους, αντί να προσπαθεί σε ένα παιχνίδι ντετεκτιβισμού και αβέβαιου πατερναλισμού να μαντέψει!

5. Αν οι ψυχικά πάσχοντες μπορούν να συνεισφέρουν παραγωγικά σε μια διαδικασία λύσης προβλημάτων (τους), έχουν κιόλας αποδείξει ότι μπορούν να δράσουν εποικοδομητικά και δεν χρειάζεται επομένως να αντιμετωπίζονται ως μη ισότιμα μέλη της θεραπευτικής ενότητας.

Συνέπεια: Οι κανόνες παραμονής τους στο σύστημα περίθαλψης μπορούν σ’ αυτήν την περίπτωση να γίνουν αντικείμενο διαπροσωπικής διαπραγμάτευσης με τους θεραπευτές τους με βάση πάντα τον εκάστοτε θεραπευτικό στόχο. Σ’ ένα τέτοιο „θεραπευτικό συμβόλαιο“ καταγράφονται τότε όχι μόνο οι υποχρεώσεις του πελάτη, αλλά και τα δικαιώματά του, καθώς και οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα του επαγγελματικού πλαισίου βοήθειας.

Αν ψυχικά πάσχοντα πρόσωπα αναβαθμιστούν σε έναν ρόλο ισότιμου συνομιλητή στό σύστημα βοήθειας προς τους ίδιους, δεν είναι πια υποχρεωμένα να αναπαράγουν τον ρόλο τους ως αρρώστων, ώστε να παραμείνουν σ’ αυτό, δεν χρειάζεται και να δείχνουν ή να παράγουν συμπτώματα της αρρώστειας τους κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Αυτό θα μπορούσε μάλιστα μεσοπρόθεσμα να σημαίνει ότι θα είχαν από τον ίδιο το σύστημα την άδεια να γίνουν πραγματικά καλά!

ΙΙ. Μερικά χαρακτηριστικά των „Αυτονόητων“, η λειτουργικότητα της στασιμότητας και οι συνέπειες μιας απόφασης αλλαγής

Ένα μεγάλο μέρος των αυτονόητων που κρύβονται πίσω από τις καθημερινές λογικές οργάνωσης της δουλειάς και της συνύπαρξης των επαγγελματιών ψυχικής υγείας με τους πελάτες τους στηρίζονται σε παραδοσιακές προκαταλήψεις, οι οποίες είτε δεν έχουν γίνει ως τέτοιες ακόμα συνειδητές, είτε έχουν „επιβεβαιωθεί“ στην πορεία μιας μακροχρόνιας πορείας και εμπειρίας με τέτοια άτομα και ξαναυιοθετούνται αυτόματα ως δεδομένα, που σε μια κυκλική διαδικασία επανακαθορίζουν τον τρόπο διαπραγμάτευσης με τους ψυχικά πάσχοντες. Σ’ αυτήν την πορεία - επιφορτισμένη με πολλές ματαιώσεις από την πλευρά των επαγγελματιών - κυριαρχούν πολύ συχνά σχέσεις αντιπαλότητας, ανταγωνισμού, πατερναλισμού και άμυνας ανάμεσα στις δύο ομάδες, οι οποίες εμπλέκουν τους ψυχικά πάσχοντες και τους επαγγελματίες σε ένα παιχνίδι εξουσίας, που παραποιεί κατουσίαν τους ρόλους, τις προσδοκίες και τους στόχους και των δύο πλευρών.
Υποστηρίζουμε ότι από τη στιγμή που τα παραπάνω αυτονόητα και άλλα αυτού του τύπου ενεργοποιούνται στην δουλειά με ψυχικά πάσχοντες, επαναλαμβάνεται σχεδόν αναπόφευκτα και με μαζικό τρόπο η ιστορία της χρονιοποίησης και ιδρυματοποίησης τόσο των ίδιων όσο και των επαγγελματιών, ανεξάρτητα από το - λιγότερο ή περισσότερο „προοδευτικό“ - όνομα, που οι συγκεκριμένοι θεσμοί ή δομές φέρουν.
Μια τέτοια διαδικασία θεωρούμε ότι πλήττει με έναν εξίσου αντιδημιουργικό τρόπο τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, γιατί τους κλείνει τον δρόμο προς την χειραφέτησή τους από μια συνολική κουλτούρα Πεσσιμισμού, Εξουσιαστικότητας και Αισθήματος επαγγελματικής-επιστημονικής και προσωπικής αδυναμίας ή ανικανότητας αντίστασης στις δεδομένες δυναμικές, που σκοτώνει τη φαντασία και την ελπίδα τους στην δουλειά με τους ψυχικά πάσχοντες και οδηγεί τους ίδιους σε τάσεις παραίτησης και προσωπικής δυσφορίας.
Η στάση διατήρησης-συντήρησης αυτών των αυτονόητων στηρίζεται αναμφισβήτητα στις προσωπικές ανασφάλειες και στην απόλυτα κατανοητή ανάγκη των επαγγελματιών ψυχικής υγείας να παραμείνουν αποδεκτοί στο κοινωνικό και επαγγελματικό τους πλαίσιο. Σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο φαντάζουν εναλλακτικοί τρόποι διαπραγμάτευσης με την ψυχική „αρρώστεια“ και με τα ψυχικά πάσχοντα πρόσωπα συχνά απειλητικοί και ενσωματώνονται με δυσκολία και πολύ αργά στην κοινωνική καθημερινότητα. Γι΄ αυτό το λόγο μετατρέπεται το θέμα των - επιθυμητών ή όχι - αλλαγών προς μια νέα κουλτούρα χειραφέτησης στον ψυχοκοινωνικό χώρο σε ένα θέμα μιας νέας διαπραγμάτευσης με την ίδια την κοινωνία:
Γιατί αυτός ο τρόπος διαπραγμάτευσης δεν αποτελεί όμως την μοναδική δυνατότητα στην επαφή μας με ψυχικά πάσχοντες ανθρώπους. Έννοιες όπως „προσωπική συνάντηση με τον ψυχικά πάσχοντα“, „κοινή διαδικασία μάθησης“, „συντροφική συνεργασία κατά την ανάπτυξη κοινών στόχων“, „αλληλεγγύη“, “ανάπτυξη του δυναμικού αυτοβοήθειας των πελατών“, „αναγνώριση της προσωπικής τους ευθύνης στην διαδικασία της αρρώστειας ή της υγείας τους“ - προσπαθούν όλες να περιγράψουν έναν λιγότερο εξουσιαστικό και πιο αποτελεσματικό τρόπο συνεργασίας με τους ψυχικά πάσχοντες, ο οποίος ήδη έχει βρει τις πρώτες του εφαρμογές στο ψυχοκοινωνικό σύστημα. Το πέρασμα από την παραδοσιακή-ψυχιατρική κατανόηση επαγγελματικών ρόλων σε παρόμοιες εναλλακτικές οπτικές συνδέεται με ζητήματα βάσης στον κοινωνικό χώρο και δεν μπορεί να απαντηθεί ατομικά.

Υπάρχουν σήμερα στην κοινωνία αυτές οι πηγές δυναμικού, από τις οποίες θα μπορούσαν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας - αν υποθέσουμε ότι το επιθυμούν!- να αντλήσουν την ενέργεια που τους χρειάζεται για να υπερβούν τα μέχρι σήμερα ισχύοντα θεσμικά τους όρια; Σε μια τέτοια περίπτωση ποιες είναι αυτές; Και, αν το παραπάνω σκεπτικό ισχύει, θα μπορούσε άραγε μια εναλλακτική πρακτική στον ψυχοκοινωνικό χώρο να λειτουργήσει ως ρήγμα ανανέωσης του τρόπου θεάσης της Διαφοράς στην ευρύτερη κοινωνία; Πώς θα μπορούσαν να εκτιμηθούν και να ζυγιστούν εκ των προτέρων τα υπέρ και τα κατά μιας τέτοιας δραστηριότητας;
Πού βρίσκεται η πρωταρχική αφετηρία ενός τέτοιου σκεπτικού προς αυτήν την κατεύθυνση;

ΙΙΙ. Ο δρόμος

Μακροχρόνια εμπειρία στον ψυχοκοινωνικό χώρο έχει δείξει ότι σε περιπτώσεις θεσμικών μετασχηματισμών, αλλά και αλλαγών σε πιο προσωπικά πλαίσια δουλειάς δεν υπάρχουν έτοιμες, προκατασκευασμένες λύσεις, που θα μπορούσαν να στηρίξουν εποικοδομητικά παρόμοιες διαδικασίες. Στην καθημερινή πρακτική γίνεται φανερό ότι ακόμα και οι βασικότερες έννοιες χρήσης είναι φορτισμένες με μεγάλη σχετικότητα και χάνουν όλο και περισσότερο το παραδοσιακό τους βάρος ως νόρμες σκέψης και δράσης.
Ø Τι είναι „φυσιολογικότητα“ και σε ποιο βαθμό είναι αποδεκτό να καθορίζει ως κεντρική έννοια τους στόχους μας στην ψυχοκοινωνική διαπραγμάτευση;
Ø Ποια ερωτήματα προκύπτουν όταν παρατηρείται πως αυτή η „φυσιολογικότητα“ είναι δυσλειτουργική και συχνά επιζήμια ακόμα και για τα θεωρούμενα „υγιή“ και „προσαρμοσμένα“ άτομα της εν λόγω της κοινωνίας;
Ø Πώς μπορεί κανείς να διαπραγματευτεί έναν ενδιάμεσο δρόμο ανάμεσα στην απόλυτη - πιθανόν ισοπεδωτική - κοινωνική „ενσωμάτωση“ των ψυχικά πασχόντων και σε μια ευρύτερη κοινωνική αποδοχή τους;
Ø Τι σημαίνει στην ψυχοκοινωνική πράξη ο στόχος της „αυτονόμησης“ ή „ανεξαρτητοποίησης“ των ψυχικά πασχόντων - συνήθως από τα συστήματα πρόνοιας;
Ø Πού βρίσκονται τα όρια ανάμεσα στην αυτονομία και την μοναχικότητα στην ζωή, ανάμεσα στην δύναμη που πηγάζει από την ανεξαρτησία και στην συναισθηματική ερήμωση και μοναξιά;
Ø Είναι πράγματι μη ρεαλιστική και πρακτικά ανεφάρμοστη μια διαδικασία συγκαθορισμού και συνεχούς τροποποίησης των όρων σύνδεσης του ψυχικά πάσχοντος με το ψυχοκοινωνικό σύστημα σύμφωνα με τις εκάστοτε προσωπικές του ανάγκες;
Ø Ποιο ρόλο παίζει σε μια διαδικασία προβληματισμού και πειραματισμού πάνω σ΄αυτά τα ζητήματα το συγκεκριμένο μοντέλο οργάνωσης της δουλειάς (π.χ. κάθετο/ιεραρχικό ή οριζόντιο μοντέλο οργάνωσης μοιρασμένης ευθύνης) των ψυχοκοινωνικών λειτουργών; Σε ποιο βαθμό προκύπτουν διαφορές στην πράξη κατά την εφαρμογή διαφορετικών εργασιακών σχημάτων;
Ø Τι σημαίνει, τέλος, και ποια λειτουργία πληρεί η σ’ αυτόν τον χώρο κυρίαρχη κουλτούρα του Πεσσιμισμού, στο πλαίσιο της οποίας απορρίπτονται ή παραμερίζονται οράματα στο όνομα του ρεαλισμού;

Το γεγονός ότι σ’ αυτήν την εργασία τίθενται περισσότερα ερωτήματα απ’ αυτά που απαντώνται δεν είναι τυχαίο. Στηρίζεται στην βεβαιότητα ότι στην εκάστοτε ρέουσα πραγματικότητα μόνο οι άμεσα ενδιαφερόμενοι μπορούν να δώσουν έγκυρες ερμηνείες και απαντήσεις. Η επίμονη αμφισβήτηση και επερώτηση συνθηκών και καταστάσεων που δυσχεραίνουν την συνύπαρξη και την δουλειά μας με τους ψυχικά πάσχοντες, φαίνεται να είναι ο πιο γόνιμος δρόμος για μια αποτελεσματική εμπειρία στον ψυχοκοινωνικό χώρο και μια δημιουργική προσωπική εξέλιξη τόσο των πελατών όσο και των επαγγελματιών των εν λόγω θεσμών.
Πυρήνα μιας τέτοιας εξελικτικής διαδικασίας μπορεί κατά τη γνώμη μας να αποτελέσει η ιδέα της „συνεργατικής αναζήτησης“ (γερμ. kooperativer Diskurs) ανάμεσα στα άμεσα εμπλεκόμενα πρόσωπα και την κοινότητα σε διάφορα επίπεδα επικοινωνίας και δράσης με την βεβαιότητα ότι ο ένας μπορεί να μάθει πολλά από τους άλλους. Αυτό μπορεί να αποτελέσει το κλειδί για την ανεύρεση λύσεων, την ανανέωση της καθημερινότητας, την ανάπτυξη μιας βασικής πολιτικής κουλτούρας, που θα καταστήσει δυνατές γόνιμες και αποτελεσματικές παρεμβάσεις.
Μια τέτοια επικοινωνία θα πρέπει να στηρίζεται στην αλληλεγγύη ανάμεσα στους επαγγελματίες, τους ψυχικά πάσχοντες και τις άλλες σχετιζόμενες κοινωνικές ομάδες και θα πρέπει να κατευθύνεται στην επεξεργασία μιας κοινής συνείδησης πάνω στους διάφορους ρόλους, την εκτίμηση των εκάστοτε δυναμικών και τους στόχους ενός ψυχοκοινωνικού μοντέλου ή πράξης. Σ’ αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να δοθεί καταρχήν στις ομοιότητες πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα απ’ ό,τι στις διαφορές των συμμετεχόντων ομάδων και προσώπων.
Μια τέτοια πολυεπίπεδη διαδικασία αποσκοπεί στην ευέλικτη συγκεκριμενοποίηση των ρόλων και των περιθωρίων δράσης του κάθε συμμετέχοντος μέλους. Απώτερος στόχος είναι η απελευθέρωση δυναμικών φαντασίας και αυτοβοήθειας τόσο των πελατών όσο και των επαγγελματιών του ψυχοκοινωνικού συστήματος, που στην πορεία θα πάρουν την μορφή μικρών ή ευρύτερων αυτοοργανωμένων πειραμάτων στην πράξη, τα οποία θα έχουν στην μεταξύ τους επαφή την ευκαιρία κριτικής και αυτοκριτικής, (αυτο)διόρθωσης και περαιτέρω εξέλιξης.

Η υιοθέτηση ενός τέτοιου σχήματος σκέψης και δουλειάς έρχεται ευνόητα σε ριζική αντίθεση με την φιλοσοφία και τους παραδοσιακούς τρόπους λειτουργίας της Ψυχιατρικής και φαντάζει, στην αρχή της τουλάχιστον, εξαιρετικά επίπονη και χρονοβόρα. Μ’ αυτήν την έννοια απαιτείται η λήψη μιας συνειδητής απόφασης από τα συμμετέχοντα πρόσωπα και η ανάπτυξη συλλογικής συνείδησης πάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα, πριν προχωρήσει κανείς σε παρόμοιους πειραματισμούς. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή οικοδόμηση μιας νέας κουλτούρας, που υπόσχεται νέες οπτικές και ενδιαφέροντα ανοίγματα σκέψης και δράσης τόσο στους ίδιους τους ψυχικά πάσχοντες όσο και στους επαγγελματίες συνομιλητές τους - σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική δε, ακόμα και στην ίδια την κοινωνία.
[1] Εννοείται ότι ψυχιατρικά χρωματισμένοι όροι όπως ψυχικά πάσχων, θεραπεία κλπ. χρησιμοποιούνται στο άρθρο αυτό καθαρά συμβατικά και με πλήρη επίγνωση της δυναμικής που επιφέρουν στις σχέσεις και την δράση γύρω από την ψυχική υγεία ή ασθένεια, ακόμα και αν δεν μπαίνουν πάντα σε εισαγωγικά.